Çok Çeşit Almak Daha Dengeli Beslenmek Anlamına Geliyor mu?

Market arabası dolu. Sepette üç çeşit peynir, iki farklı ekmek, birkaç paket atıştırmalık, dört sos, farklı kahvaltılık gevrekler ve rengârenk içecekler var. İlk bakışta oldukça çeşitli görünüyor. Peki çok çeşit almak daha dengeli beslenmek anlamına geliyor mu?

Hayır, her zaman değil.

Beslenmede çeşitlilik gerçekten önemli bir kavram. Ancak burada asıl mesele kaç farklı ürün satın aldığımız değil, hangi besin gruplarından ne kadar farklı seçenek tükettiğimiz. Dünya Sağlık Örgütü de sağlıklı bir beslenme düzenini yalnızca çeşitlilikle değil; yeterlilik, denge, ölçülülük ve çeşitliliğin birlikte bulunmasıyla açıklıyor. Yani sepet kalabalığı ile beslenme çeşitliliği aynı şey değil.

Sepet Kalabalık, Peki Gerçekten Çeşitli mi?

Bir market fişinde 25 farklı ürün bulunması kulağa oldukça çeşitli gelebilir. Fakat bu ürünlerin büyük bölümü aynı besin grubunun benzer örneklerinden oluşuyorsa tablo değişir.

Örneğin sepette:

• üç farklı bisküvi,
• iki çeşit kraker,
• üç kahvaltılık gevrek,
• iki aromalı içecek,
• dört farklı sos

bulunması ürün sayısını artırır. Ancak bu durum sebze, meyve, baklagil, tahıl, protein kaynakları ve diğer temel besin gruplarının da aynı ölçüde çeşitlendiği anlamına gelmez. Araştırmalarda da besin çeşitliliğinin özellikle mikro besin yeterliliğiyle bağlantılı olabileceği, ancak tek başına genel beslenme kalitesini veya sağlık sonuçlarını açıklamak için yeterli olmadığı belirtiliyor.

On Paket, Tek Beslenme Profili Olabilir

Buradaki küçük tuzak şu: Gözümüz ambalajları sayıyor, vücut ise besin öğelerini. Çilek aromalı, kakaolu ve ballı üç farklı kahvaltılık ürün rafta birbirinden tamamen farklı görünebilir. Fakat beslenme açısından birbirine oldukça yakın bir grupta yer alabilirler. Tam tersine mercimek, yoğurt, bulgur, brokoli ve ceviz yalnızca beş ürün olmasına rağmen birbirinden farklı besin gruplarını temsil eder. Dolayısıyla çeşitliliğin değeri ürün sayısından çok, çeşitliliğin nereden geldiğine bağlıdır.

Çeşitlilik Deyince Aslında Neyi Sayıyoruz?

“Bu hafta 30 farklı şey yedim.” demek tek başına pek açıklayıcı değildir. Daha anlamlı olan soru şudur:

Bu 30 ürün kaç farklı besin grubunu temsil ediyor?

Sepetteki çeşitlilik	İlk bakışta	Beslenme açısından
4 çeşit bisküvi	Çok seçenek	Aynı grupta yoğunlaşma
Elma, armut, portakal	3 farklı ürün	Meyve içinde çeşitlilik
Mercimek, nohut, kuru fasulye	3 farklı ürün	Baklagil içinde çeşitlilik
Yoğurt, bulgur, sebze, yumurta, meyve	5 ürün	Farklı gruplara yayılan çeşitlilik
Çok sayıda paketli atıştırmalık	Kalabalık sepet	Dengeyi tek başına göstermez

Bu nedenle “kaç çeşit?” sorusundan önce “hangi çeşitler?” sorusu gelir.

Aynı Grubun İçinde Çeşitlenmek de Değerli

Beslenme çeşitliliği yalnızca farklı besin gruplarına geçmek anlamına gelmez. Aynı grubun içindeki seçenekleri değiştirmek de sofranın besin profilini çeşitlendirebilir.

Sebze Hep Domates Olmak Zorunda Değil

Bir kişinin düzenli olarak sebze tüketmesi olumlu bir çeşitlilik başlangıcı olabilir. Ancak sebze seçiminin sürekli aynı iki üründen oluşmasıyla farklı sebzelerin dönüşümlü tüketilmesi aynı şey değildir.

Örneğin haftanın farklı günlerinde:

1. kabak,
2. brokoli,
3. patlıcan,
4. havuç,
5. biber,
6. yeşil yapraklı sebzeler

gibi seçeneklerin sofraya girmesi, aynı besin grubunun içinde daha geniş bir çeşitlilik oluşturur. Benzer durum meyveler, tahıllar, baklagiller ve diğer gruplar için de geçerlidir. Beslenme çeşitliliği üzerine yapılan çalışmalar da yalnızca gruplar arasındaki değil, aynı grup içindeki çeşitliliğin nasıl değerlendirilmesi gerektiğinin önemli bir araştırma konusu olduğunu gösteriyor.

“Her Şeyden Biraz” Cümlesinin Küçük Bir Açığı Var

Beslenme konuşmalarında sık sık “Her şeyden biraz yemek yeter.” denir. Ancak bu cümle tek başına kullanıldığında yanıltıcı olabilir. Çünkü “her şey” kategorisine sebzeler de girer, tatlılar da; baklagiller de girer, şekerli içecekler de. Dolayısıyla çeşitlilik, her ürünün sofrada eşit ağırlığa sahip olması anlamına gelmez. Besleyici seçeneklerde çeşitlilik oluşturmak ile yalnızca seçenek sayısını artırmak birbirinden farklıdır. Bu yüzden dengeli beslenmenin dört ayrı ayağını birbirinden ayırmak daha açıklayıcıdır:

• Yeterlilik: Gereksinim duyulan besin öğelerinin karşılanması
• Denge: Enerji ve temel besin kaynaklarının uygun dağılımı
• Ölçülülük: Bazı yiyecek ve bileşenlerin toplam tüketiminin sınırlı tutulması
• Çeşitlilik: Farklı besleyici gıdaların beslenme düzenine dahil edilmesi

Çeşitlilik bu masanın yalnızca bir ayağıdır.

Market Arabasına Değil, Besin Gruplarına Bakın

Bir sonraki alışverişi düşünürken ürün sayısını saymak yerine sepetin nasıl dağıldığına bakmak daha anlamlı bir perspektif sunabilir.

Sepete Bakarken Sorulabilecek 5 Basit Soru

1. Sebze ve meyvelerde farklı seçenekler var mı?
2. Tahıl seçenekleri yalnızca tek üründen mi oluşuyor?
3. Baklagiller veya farklı protein kaynakları sepette yer buluyor mu?
4. Çeşitlilik esas olarak paketli atıştırmalıklardan mı geliyor?
5. Geçen haftaki sepetle bu haftaki sepet neredeyse tamamen aynı mı?

Bu sorular bir “mükemmel alışveriş listesi” oluşturmak için değil, çeşitliliğin nerede oluştuğunu fark etmek için kullanılabilir.

Renk Saymak İşe Yarar mı?

“Ne kadar renkli tabak, o kadar iyi” sözü sık kullanılır. Bunun arkasında mantıklı bir fikir vardır: Farklı bitkisel besinler farklı besin bileşenleri sağlayabilir. Ancak renk de tek başına kalite ölçütü değildir. Renkli şekerlemelerle dolu bir kase de oldukça renklidir. Bu nedenle tabağın gökkuşağına benzemesinden çok, renklerin sebze, meyve, baklagil ve diğer besleyici kaynaklardan gelip gelmediğine bakmak daha anlamlıdır.

Çeşitlilik Bir Sayı Yarışı Değil

Beslenme bazen rakamlara dönüştüğünde gereksiz yere zorlaşabiliyor: Kaç farklı sebze? Kaç renk? Kaç ürün? Kaç çeşit? Oysa amaç marketten mümkün olduğunca fazla farklı ürün çıkarmak değil. Daha kullanışlı yaklaşım, haftalar boyunca aynı birkaç yiyeceğin etrafında dönüp dönmediğimizi fark etmek ve besin gruplarının sofrada nasıl dağıldığına bakmaktır.

Örneğin:

Kalabalık sepet:
4 bisküvi + 3 sos + 3 içecek + 2 gevrek

Daha farklı gruplara yayılan sepet:
yoğurt + mercimek + bulgur + yumurta + elma + brokoli + ceviz

İkinci sepette ürün sayısı daha az olabilir. Buna rağmen besin grubu çeşitliliği daha geniştir. İşte “çok” ile “çeşitli” arasındaki fark tam olarak burada ortaya çıkar.

Sonuç: Sepetin Uzunluğu Değil, Dağılımı Önemli

Çok çeşit almak daha dengeli beslenmek anlamına geliyor mu? Tek başına hayır.

Çeşitlilik, dengeli beslenmenin önemli parçalarından biridir; fakat ürün sayısını artırmak otomatik olarak beslenme kalitesini yükseltmez. Özellikle çeşitlilik yalnızca benzer paketli ürünler arasında oluşuyorsa, market arabasının kalabalık görünmesi yanıltıcı olabilir. Asıl farkı yaratan şey, farklı besin gruplarının sofrada yer bulması ve bu grupların kendi içinde de zaman zaman çeşitlenmesidir. Kısacası market fişi uzun olabilir ama beslenme düzeni hâlâ tekdüze kalabilir. Bazen daha dengeli görünen sepet, en çok ürünü taşıyan değil; en farklı görevleri üstlenen besinleri bir araya getiren sepettir.

Uyarı: Bu sitedeki içerikler yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve herhangi bir sağlık hizmetinin yerine geçmez.