Domates Neden Bir Zamanlar Zehirli Sanılıyordu? Korkulan Meyvenin Hikâyesi

Kahvaltı sofrasında gözleriniz domates arar mı? Peki, dalından yeni koparılmış bir domatesin o kendine özgü kokusunu sever misiniz?

Şimdi bir düşünün… Domatesli yemeklerin, salçalı sosların, yazın kavanoz kavanoz hazırlanan domates konservelerinin olmadığı bir mutfak! İnanması güç, değil mi? Ama domates her zaman sofraların bu kadar sevilen bir parçası değildi. Hatta bir zamanlar Avrupa'nın bazı bölgelerinde insanların onu yemekten çekindiğini, zehirli olabileceğini düşündüğünü biliyor muydunuz?

Peki, bugün neredeyse her mutfakta kendine yer bulan bu kırmızı meyve neden korkuyla karşılanıyordu? Herkes gerçekten domatesten çekiniyor muydu? Ve en önemlisi, bir zamanlar kuşkuyla bakılan domates nasıl oldu da sofraların vazgeçilmezi hâline geldi?

Domatesin tarihi, yalnızca kıtalar arasında yapılan bir yolculuğun değil; korkuların, yanlış anlamaların ve zamanla değişen alışkanlıkların da hikâyesi.

Domatesin Yolculuğu Nerede Başladı?

Bu hikâyenin ilk sahnesi İtalya'da değil, Amerika kıtasında açılıyor. Domatesin yabani akrabaları Güney Amerika'nın And Dağları çevresinde yetişiyordu. Bugünkü kültür domatesinin gelişiminde ise Meksika ve Orta Amerika'daki yerli toplulukların önemli payı vardı.

Avrupalılar domatesi tanımadan çok önce bu topluluklar onu yetiştiriyor, çeşitli yemeklerde kullanıyordu. Adının kökeni de o coğrafyaya dayanıyor: Nahuatl dilindeki tomatl sözcüğü, İspanyolcadaki tomate kelimesine kaynaklık etti. 16. yüzyılda İspanyol sömürgeciliğiyle birlikte domates Avrupa'ya taşındı. İspanya'dan Akdeniz çevresine yayılan bitki, bahçelerde ve botanikçilerin notlarında kendine yer buldu. Fakat herkes ona iştahla yaklaşmadı. Çünkü bu yeni misafirin tanıdık ama pek de güven vermeyen akrabaları vardı.

Domates Neden Zehirli Sanılıyordu?

Suçlu, Domatesin Ailesi miydi?

Domates; patates ve patlıcan gibi patlıcangiller familyasına ait. Aynı familyada güzelavrat otu gibi zehirli türler de bulunuyor. Bu akrabalık, bitkiyi ilk kez gören bazı Avrupalıların ihtiyatlı davranmasına yol açtı.

İşin ilginç tarafı, şüphe tamamen hayal ürünü değildi. Domates bitkisinin yaprakları ve sapları yemek için uygun değil. Buna karşılık olgun domates meyvesi normal koşullarda güvenle yenebiliyor. Bugün açıkça ayırabildiğimiz bu iki durumu, yüzyıllar önce yeni tanışılan bir bitki için anlamak o kadar kolay değildi.

1544 yılında İtalyan hekim ve botanikçi Pietro Andrea Mattioli, Avrupa'daki en eski yazılı domates tanımlarından birini yaptı. Domatesi patlıcanla ilişkilendiriyor; yağ ve tuzla yenmesinden de söz ediyordu. Yani bitkiye duyulan kuşku kadar, onun yenebildiğine ilişkin bilgi de erken dönemde mevcuttu.

Peki, Kurşunlu Tabaklar İnsanları Zehirledi mi?

Belki şu hikâyeyi duymuşsunuzdur: Eski metal tabaklarda domates yeniyor, asidi kurşunun yiyeceğe geçmesine neden oluyor, hastalanan insanlar da domatesi suçluyordu.

Kulağa oldukça çarpıcı geliyor. Ancak bu olayların geniş ölçekte gerçekten yaşandığını gösteren sağlam tarihsel kanıtlar bulunmuyor. Bu nedenle anlatıyı kesin bir gerçek olarak değil, domatesin etrafında oluşmuş tartışmalı bir açıklama olarak görmek daha doğru.

Avrupa'da Herkes Domatesten Korkuyor muydu?

Hayır! Aslında domatesin hikâyesini ilginç yapan tam da bu farklılık.

Bir yerde süs bitkisi olarak yetiştirilirken başka bir yerde mutfakta kullanılıyordu. İngiliz botanikçi John Gerard, 1597'de domates bitkisinin kokusunu beğenmese de meyvesinin çiğ ve pişmiş tüketildiğini kaydetmişti.

Dolayısıyla domatesin bütün Avrupa'da yasaklandığını ya da herkesin onu yüzlerce yıl zehirli saydığını söylemek doğru olmaz. Kabul görmesi; coğrafyaya, alışkanlıklara ve yerel mutfak kültürlerine göre değişti. Bir yerde kuşkuyla bakılan meyve, başka bir yerde çoktan sofraya konulmuştu.

Domatese Neden “Altın Elma” Denildi?

Bir domates düşünün, ama kırmızı değil; sarı! Avrupa'ya ulaşan erken örneklerin hepsi bugünkü parlak kırmızı domateslere benzemiyordu. Sarı, turuncu, küçük, iri ve dilimli çeşitler de vardı.

İtalyancada domates için kullanılan pomodoro kelimesi, “altın elma” anlamına gelen adlandırmayla bağlantılı. 16. yüzyıldan kalan bitki çizimleri ve kurutulmuş örnekler, bu renk ve biçim çeşitliliğini ortaya koyuyor.

Demek ki Avrupalıların tanıştığı ilk domatesler, günümüzde manav tezgâhında gördüğümüz tek tip kırmızı meyvelerden çok daha farklı görünebiliyordu.

Domates Sosu Mutfaklara Nasıl Girdi?

Şimdi 1692 yılının Napoli'sine gidelim. Antonio Latini'nin yayımladığı yemek kitabında, “İspanyol usulü” bir domates sosu tarifi bulunuyordu.

Tarifte olgun domatesler közleniyor, kabukları soyuluyor; soğan, biber, otlar, zeytinyağı ve sirkeyle bir araya getiriliyordu. Üstelik sos özellikle et yemekleriyle birlikte sunuluyordu.

Bugün domates sosunu duyunca aklımıza ilk olarak makarna gelmesi ne kadar doğal, değil mi? Oysa bu erken yazılı tarifin merkezinde makarna yoktu. Domatesin mutfaktaki yolculuğu da tıpkı Avrupa'daki kabulü gibi aşama aşama ilerledi.

Domates Bir Gün Nasıl Mahkemelik Oldu?

Hikâye burada bitmiyor. 1893 yılında Amerika Birleşik Devletleri Yüksek Mahkemesi, domatesle ilgili beklenmedik bir soruyu ele aldı: Domates meyve miydi, sebze miydi?

Nix v. Hedden davasının konusu aslında botanik değil, ithalat vergisiydi. Botanik açıdan domates, çiçekten gelişen ve tohum taşıyan bir meyve. Ancak mahkeme, günlük yemek kullanımına ve dönemin gümrük kanununa bakarak onu vergi bakımından sebze saydı.

Kısacası domatesin doğası değişmedi; yalnızca hukuki sınıflandırması tartışıldı. Bir zamanlar zehirli olup olmadığı sorgulanan meyvenin bu defa mahkemede sebze sayılması, tarihinin en şaşırtıcı dönemeçlerinden biri oldu.

Korkulan Meyveden Sofraların Vazgeçilmezine

Bugün domatesi çiğ yiyor, pişiriyor, salça ve sos hazırlıyoruz. C vitamini ve likopen gibi bileşenler içerdiğini biliyoruz. Ama bütün bu tanıdıklığın arkasında kıtaları, bahçeleri, yemek kitaplarını ve hatta mahkeme salonlarını dolaşmış bir geçmiş var.

Bir dahaki sefere kahvaltıda domates dilimlerken belki bu yolculuğu hatırlarsınız. Çünkü bazen mutfaktaki en sıradan malzemenin bile anlatacak sıra dışı bir hikâyesi vardır